ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ :
giweather joomla module
Πέμπτη, 29 Οκτωμβρίου 2020 - 4:39:02π.μ.

banner468x60

05
Μαΐου

"Η Ανανέωση του Μύθου στην Τέταρτη Διάσταση του Γιάννη Ρίτσου" Β' μέρος της Πιπίνας Δ. Έλλη

Κατηγορία Πεζογραφία

Ο φόβος του θανάτου και η σημασία της ζωής: Διαπιστώνεται όλο και περισσότερο ότι η ζωή, η αξία του ανθρώπου και ο θάνατος, σημάδεψαν βαθειά την ύπαρξη  του Γ. Ρίτσου.

Ο θάνατος κατέχει ξεχωριστή θέση στην ποίησή του  και από τον τρόπο και τη συχνότητα με την οποία  επαναλαμβάνεται, αποκαλύπτεται ότι ο ποιητής  ακόμη και όταν έχει εξοικειωθεί  με την ιδέα του, βαθιά μέσα του, είναι ριζωμένη η πίστη ότι η ζωή είναι γλυκιά, δυνατή και χειροπιαστή, αντίθετα με το άγνωστο, το ασύλληπτο και σκοτεινό που εκπροσωπεί ο θάνατος. Δεν ενδιαφέρει η αλλαγή της ανθρώπινης ύπαρξης ως ύλης, δεν αφορά η συνέχειά της υπό άλλη χθαμαλή μορφή.  

 

Αγνοείται ο νόμος της ζωής όπως δόθηκε  από τον Ανρί Μπερξόν26: η ανάδυση της ζωής από το σκοτάδι, η διάρκειά της  στο φως και πάλι πίσω στο σκοτάδι. Στην διανόηση ωστόσο, ο θάνατος ερμηνεύεται ως αιωνιότητα, σχετίζεται με τη φήμη και είναι προνόμιο αντρών επιφανών.  


Ο Νεοπτόλεμος στη συνομιλία του με τον Φιλοκτήτη στο συνώνυμο ποίημα, περιγράφει εμπειρία του27 που υποδεικνύει προσποιητή μάλλον, αδιαφορία για τον θάνατο: «Θυμάμαι μια νύχτα που πλέαμε με πανσέληνο. Το φεγγαρόφωτο / Απέθετε μια εντάφια χρυσή προσωπίδα28  σε όλα τα πρόσωπα /  οι στρατιώτες, μια στιγμή, σταθήκαν και κοιτάχτηκα /... /... και με μιας, όλοι στράφηκαν / Και κοίταξαν ψηλά το φεγγάρι, / Ακίνητοι όλοι,  πάνω στο αεικίνητο πέλαγος, / Σιωπηλοί, μαγεμένοι, σαν πεθαμένοι κιόλας κι αθάνατοι / (Νέα στροφή) Τότε, σα νάνιωσαν αόριστα ένοχοι, σα να μη άντεχαν /.... /.... / Ίσως για να ξεχάσουν κείνη τη στιγμή, κείνη τη νόηση, κείνη την απουσία»


Και στο ποίημα Χρυσόθεμις η συνώνυμη ηρωίδα μιλώντας για την κηδεία της μητέρας της, αναφέρεται  στη «βελούδινη29 μαύρη πεταλούδα» με «στίγματα πορτοκαλιά» που «πήρε στους ώμους της το φέρετρο κι εχάθη». Η πεταλούδα -ψυχή-, πήρε στους ώμους της το κουφάρι του σώματος που άλλοτε την φιλοξενούσε. Παρόμοια πεταλούδα παρουσιάζεται και στο ποίημα Ελένη30  και αποτελούν  αιθέριες στιγμές συνυφασμένες με δέος και θαυμασμό για την μετάθεση του ανθρώπου από τη μία πλευρά της ύπαρξης την φωτεινή, στην άλλη την νοητή, μόνο που θεωρείται σκοτεινή και προκαλεί δέος ακόμα και στους γενναιότερους των ανθρώπων.


Το θάψιμο ενός νεκρού δεν σημαίνει την παραχώρηση  μίας θέση επίσκεψης και τελικής αναγνώρισης της απουσίας του. Οι ενοχές ή οι λύπες αφορούν ταυτόχρονα και τα δύο μέρη: τους ζωντανούς που κουβαλάν αυτά τα συναισθήματα και τους απολείποντας που τα προξενούν.


Η ματαιότητα των  εν ζωή κινήσεων, ενώπιον του αναπότρεπτου του θανάτου: Στο ποίημα Η Επιστροφή της Ιφιγένειας, η Ιφιγένεια31 του Ρίτσου εξομολογείται ότι εκμεταλλεύθηκε το περιστατικό της θυσίας της στη διάσταση του Ομήρου,  μια και δεν υπήρχε τρόπος να την αποφύγει. Παραδέχεται αβίαστα ότι είχε προσποιηθεί πως την αποδεχόταν για το καλό της χώρας της.   

 

Είχε «κλέψει» τη χλαμύδα του ηρωισμού και την είχε ενδυθεί.  «Δεν πειράζει για μένα», είχε πει υποκριτικά, παρακινώντας τον θαυμασμό των στρατιωτών και τη θλίψη τους για τη νέα γυναίκα, εξιλαστήριο θύμα για την πραγματοποίηση του πηγαιμού στο Ίλιον. Καθώς η Άρτεμις δεν ενδιαφερόταν γι’ αυτήν, η Ιφιγένεια είχε αποφασίσει να κερδίσει κάτι από τον προκείμενο και άδικο θάνατό της.  Ο ποιητής τη θέλει ειλικρινή, δήθεν, και τη διαφοροποιεί από την άλλη την φερόμενη ως ηρωίδα στον ομηρικό μύθο.  Η σύγχρονη Ιφιγένεια  μετανοεί, αισθάνεται πόσο ευτελές ήταν αυτό που είχε κάνει στην άλλη της  διάσταση, εκείνη του αρχέτυπου μύθου: «Ευχήθηκα νάχα πεθάνει τότε στ’ αλήθεια, για να μην τα ξανακούσω», ομολογεί στον ακροατή της.  Θεωρεί ωστόσο ότι μέσα στην εντροπή της «είταν και κάποια μυστική ευφροσύνη». Το «αναπότρεπτο» του θανάτου, η ανθρώπινη μοίρα, στην προκείμενη θυσία της, ήταν φαινομενικά, καθώς η όλη υπόθεση ήταν θέλημα της θεάς Άρτεμης.  Η Ιφιγένεια του αρχέτυπου μύθου βρέθηκε από τον αδερφό της Ορέστη, όχι απλά να είναι ζωντανή αλλά και να υπηρετεί τη Θεά Άρτεμη στους Ταύρους.


Η αδυναμία και η ήττα των ανθρώπων, «το πεπρωμένον φυγείν αδύνατον» - χωρίς ωστόσο να καταλογίζεται ως  ταπείνωση: «Όχι, καμμιά ταπείνωση δεν είναι. Αν νικήθηκα, νικήθηκα / Όχι απ’ ανθρώπους, μόνο απ’ τους Θεούς. / Καμμιά νίκη ούτε ήττα  / δεν είναι δική μας»32  καταθέτει  εκ νέου το ίδιο ο Αίας στο συνώνυμο έργο τονίζοντας τις a priori -καθορισμένες από τους θεούς- κατευθύνσεις προς τη νίκη ή την ήττα προς την επιτυχία ή την αποτυχία των ανθρώπων. Όμως ετούτα τα στοιχειά, δεν καταλογίζονται ως ταπείνωση. Οι ιδιοτροπίες και τα καμώματα των Θεών, οι συμπάθειες και οι αντιπάθειες, έχουν αποκαλυφθεί επανειλημμένα.  Όλα αποδεκτά από τον άνθρωπο, επομένως δεν μπορεί να αισθάνεται ταπείνωση για την έκβαση των πραγμάτων στη ζωή του για τις δικές τους αποφάσεις. 

 
Η Ελένη στο ομώνυμο ποίημα33 , λέει κάτι ανάλογο:  «Α, ναι, πόσες ανόητες μάχες, / ηρωϊσμοί, φιλοδοξίες, υπεροψίες, θυσίες και ήττες». Περιγράφει τη σκηνή μονομαχίας των αντεραστών της, όπως την παρακολούθησε από τα Τείχη της Τροίας και μιλά παρόμοια όπως η Χρυσόθεμις, για την απάντηση στην ερώτησή της34 στο ομώνυμο ποίημα : «Δεν άξιζε διόλου να κοιτάξεις / την έκβαση την είχαν απ’ τα πριν  ρυθμίσει οι θεϊκές βουλές».  


 «Εσένα σούχαν κολλήσει στις παλάμες δυο μαχαίρια» λέει η Ιφιγένεια  στον Ορέστη και υποστηρίζει όπως οι προηγούμενοι ήρωες-καταθέτες-ο ποιητής, ότι όλα τα γεγονότα που είχαν συμβεί ήταν προ-κανονισμένα.  Θεωρεί ότι τα μέλη της οικογένειάς της ήταν «άρρωστοι» υπό την «επίβλεψη τρίτων»,  οι οποίοι απλά περίμεναν τον θάνατό τους35.  Ενισχύεται διαρκώς η ισχύς του Tabula Raza, η επιβολή του θελήματος ενός παντοδύναμου άρχοντος, ενός θεού ή θεών στον αδύνατο εκ φύσεως ή εκ των πραγμάτων, άνθρωπο.  Στο σκηνικό της  ζωής, το υπέρτατο όν -όποιο και αν θεωρείται ότι είναι αυτό- διευθετεί την πορεία των ανθρώπων κατά τη  βούλησή του, επιβάλλεται η απολυταρχία του, είναι ο αήττητος σκακιστής που χειρίζεται τους ανθρώπους – πιόνια, σε νοητό καρέ, ίσως για να διασκεδάσει την ανία του, ή πιθανόν για να ταχτοποιήσει τα άτακτα ακολουθώντας τους νόμους που ο ίδιος έχει θεσμοθετήσει, ή ακόμη γιατί ετούτο τον ικανοποιεί ή τον διασκεδάζει. Θα μπορούσε ετούτο το δράμα να ερμηνευτεί και ως  κουκλοθέατρο τύπου Ιάβας ή και το θέατρο Σκιών του Καραγκιόζη, με κυρίαρχο πάνω από τη μικρή σκηνή, τον μη ορατό στους θεατές καλλιτέχνη, να χειρίζεται με απόλυτο τρόπο και επιδεξιότητα τα νήματα των μαριονεττών του.


Οι άνθρωποι υφίστανται παντός είδους δεινά, γιατί είναι εκ φύσεως αδύνατοι, έστω και αν στη νεότητά τους και σε στιγμές επιτυχίας, δύναμης ή ευδαιμονίας αισθάνονται ελεύθεροι, ανέγγιχτοι, όπως η Ελένη36  στο συνώνυμο ποίημα, όταν πετούσε λουλούδια στο πλήθος των στρατιωτών.  Κατά βάθος γνώριζε ότι η δύναμή της ήταν ένα εφήμερο, ένα επίγειο γεγονός και ότι πιο μακρύτερα από αυτήν εκείνες τις στιγμές της δόξας της –καθώς τότε ήταν νέα-, βρισκόταν το φυσικό τέλος της.   Και οι νέοι άντρες στην ακμή της νιότης τους μπορεί να αισθάνονται αιωρούμενοι και αθάνατοι, παρόμοια όπως ένιωσαν ο Καζαντζάκης και ο αγαπημένος του Σικελιανός, σε στιγμές της νεότητάς τους, στην από κοινού ζωής τους, για κάποια περίοδο, στο Άγιον Όρος.


Αν ο χρόνος κυλά και η φτώχεια πάει και έρχεται, το ανθρώπινο σώμα εξίσου απατηλό, ως ύλη φθαρτή, δεν ανθίσταται στο χρόνο37 . Και ενώ δεν είναι αθάνατο, δίνει την ψευδαίσθηση -κυρίως στη νεότητα- ότι είναι παντοδύναμο, ανέγγιχτο: «ότι κρατάμε το σώμα, μας κρατάει, ότι κρατιόμαστε στον κόσμο».  Έτσι είναι.  Η νεότητα είναι η περίοδος της θεοποίησης του ατόμου, αφεαυτού.  Καθώς ο χρόνος γλιστρά χωρίς να σημαδεύει ευθέως το σώμα ή την υγεία, η σκληρή στιγμή της οριστικής και αμετάκλητης απομάκρυνσης από τη νεότητα, χτυπά τον άνθρωπο αργά, όταν έχει περάσει στο στάδιο όπου γίνονται οι μεγάλες ανατροπές στο σώμα του, στον οργανισμό του. Η ειρωνεία της Ελένης για τα επίγεια, για την προσωρινότητά τους,  επικυρώνεται: «Και γελάω. Πως είταν δίχως νόημα όλα / δίχως σκοπό και διάρκεια και ουσία / πλούτη πόλεμοι δόξες και φθόνοι / κοσμήματα και η ίδια η ομορφιά μου / Τι ανόητοι θρύλοι κύκνοι και Τρώες και έρωτες κι ανδραγαθίες.»


Ο νεαρός Ορέστης, παρά το γεγονός ότι βρίσκει τη δύναμη να αποφασίσει την εκτέλεση της μητέρας του, κυριεύεται από μία άλλου είδους, ανθρώπινης αδυναμίας. Αισθάνεται αδύνατος ενώπιον του ρόλου του, του δολοφόνου υιού: «με ετοίμαζαν και ετοιμαζόμουν γι αυτό», ομολογεί. Στην ουσία όμως δεν είναι έτοιμος, δε θα μπορούσε να είναι έτοιμος για κάτι τόσο αποκρουστικό σαν τη μητροκτονία. Ούτε ενθαρρύνεται από τις καταστάσεις για να παίξει τον ρόλο στον οποίο είχε ταχθεί από το πεπρωμένο του. Μολονότι έχει πλήρη συναίσθηση ετούτου του φαινομένου, όπως οι παραπάνω ήρωες,  αγανακτεί που άλλοι είναι εκείνοι που έχουν τη δύναμη και κατευθύνουν τις πράξεις του και όχι αυτός ο ίδιος. Ο Θεός, η μοίρα ή το καθήκον του διαδόχου στην προκειμένη περίπτωση τροχοδρομούσαν τις πράξεις των ανθρώπων.


Και ο Αίας στο συνώνυμο ποίημα δεν ξεφεύγει από την παραπάνω αντίληψη, καθώς αισθάνεται τα παρόμοια με τους προηγούμενους μάρτυρες του φαινομένου και ομολογεί με πικρία: «Τη δύναμή μου την ξόδεψα». Εννοεί άδικα και παράνομα. Την είχε χρησιμοποιήσει για να σκοτώσει τα ζώα που ήταν μπροστά του,  πάνω στην αλλοφροσύνη του, εξαιτίας της θεάς Αθηνάς. Το είχε κάνει πιστεύοντας  ότι σκότωνε τους Αχαιούς που τον είχαν πληγώσει: «Νίκες ολότελα φανταστικές... Τίποτ’ άλλο» λέει. Το ξόδεμα σε μια μάταια πράξη, προκαλεί λύπη στον ήρωα, ιδιαίτερα όταν θυμάται το άσπρο κριάρι που είχε πιστέψει ότι ήταν ο Οδυσσέας.  «Ένας μικρός Αη Γιάννης», λέει λυπημένος και τονίζει ότι «αυτά» τον «δίδαξαν την ήμερη μετριοφροσύνη»38. Στην περίπτωσή του  ο θυμός και η οργή κατά των Αχαιών τον είχαν ωθήσει προς εκείνη την κατεύθυνση.  Η Θεά Αθηνά είχε διενεργήσει με σοφία στην περίπτωσή του και έτσι δεν χάθηκαν οι Αχαιοί από το χέρι του.  Ίσως αν σκότωνε τους καθαυτό Αχαιούς, να μην υπήρχε εξιλέωση.


Το μάταιο των αγαθών της ζωής: Η ματαιότητα των αγαθών της ζωής τονίζεται ποικιλοτρόπως στα ποιήματα της Τέταρτης Διάστασης του Γ. Ρίτσου. Στο ποίημα Ελένη  η ηρωίδα  υποδεικνύει στον ακροατή της την ματαιότητα του των επιγείων αξιών και αξιωμάτων: «μη σκοτίζεσαι τόσο για ηρωισμούς για αξιώματα και δόξες».  Ενισχύει τη δήλωσή της ακόμη περισσότερο λέγοντας: «Τα πράγματα χαλαρωμένα κούφια».  Ο ποιητής θεωρεί μάταια την προσπάθεια του ανθρώπου για κάποια σταθεροποίηση, μία ακινησία στο σημείο όπου αυτός επιθυμεί να σταθεί τελικά, μέσα στο φάσμα του χρόνου. Η Ελένη δίνει ένα παράδειγμα της παρακμής του επιπέδου ζωής, χρησιμοποιώντας συμβολικά τη χρήση τσουβαλιού που περιέχει αλεύρι: «Το αλεύρι το μαζεύουν οι φτωχοί με τις χούφτες τους», καθώς είναι λιγοστό, δεν αρκεί για όλους και αυτό δεν μπορεί να είναι τυχαίο. Ο τελευταίος που είναι και ο πιο άτυχος, γιατί το σκόρπιο αλεύρι έχει αφανιστεί, σηκώνει το άδειο τσουβάλι απλά για να αλευρωθεί, για να πάρει κάτι από την αξία της ακατέργαστης, πρώτης,  πολύτιμης ωστόσο ύλης.  Δεν έχει μείνει τίποτα γι’ αυτόν από το αλευρωμένο τσουβάλι. Γιατί όμως δεν υπήρχε αρκετό αλεύρι ώστε να πάρει και εκείνος το μερίδιό του; Αυτό είναι το βεληνεκές της απορίας, που αναμφίβολα επιτρέπει κραυγαλέες απαντήσεις σε σχέση με  την ελληνική πραγματικότητα ανέκαθεν: «Καμιά λοιπόν σημασία  στα γεγονότα ή στα πράγματα / το ίδιο και οι λέξεις» .


Στο ποίημα   Η Επιστροφή της Ιφιγένειας, η Ιφιγένεια, ως ιέρεια της Θεάς Άρτεμης μιλά με συγκρατημένη απογοήτευση: «Επιμένουμε» λέει, μιλώντας για την αέναη προσπάθεια του ατόμου. «Γιατί όλ’ αυτά τι είταν; Τι είναι;» ρωτάει αναφερόμενη στην ματαιότητα των πολέμων και τις φριχτές τους συνέπειες . Μνημονεύει τον Όμηρο και τα έπη του που περιγράφουν ανώφελες καταστροφές, φόνους, εκστρατείες, αντεκδικήσεις, βουλιαγμένα καράβια, ερειπωμένες πολιτείες : «Υπογραμμίζοντας θαρρείς με την τυφλή του ορθοστασία την απουσία κάθε νοήματος» . 

 

Κάνει καταμέτρηση των ανωφελών λόγων για τον αφανισμό τόσων, τον σκοπό τον άσχετο με αυτήν ή με τους στρατιώτες και ομολογεί με λύπη το αποτέλεσμα: «να μας εδώ νικητές τάχα έχοντας φέρει σε πέρας ένα μεγάλο σκοπό που δεν τον θέσαμε εμείς στον εαυτό μας».     

 

Όσο για την αμοιβή τους ως νικητές, φαινόταν ετούτη τόσο ταπεινή και άσχετη με τον εαυτό τους, όσο και ο σκοπός για τον οποίο έγινε η εκστρατεία: για «το ξόανο της Θεάς» το οποίο κουβαλήσανε , λέει με απαξίωση. Ως φυματικός στο Νοσοκομείο της Σωτηρίας ο Γ. Ρίτσος αλλά κυρίως ως αριστερός, ήταν πάντα υπό την επίβλεψη ή την παρακολούθηση τινών ανθρώπων. Ιδιαίτερα αν αναλογιστεί κανείς τις εκτελέσεις, των τριακοσίων και πλέον ατόμων, οπαδών της αριστεράς, την περίοδο από το 1937 - 1952, δίπλα στον Νοσοκομείο Σωτηρία (Κρατική τηλεόραση της ΕΡΤ, Προσκήνιο, 20/6/07), μπορεί να κατανοήσει το άγχος εκείνων των ανθρώπων που άσχετα με τις πολιτικές τους πεποιθήσεις, υπέφεραν διπλά, καθώς  βρίσκονταν υπό διαρκή και εχθρική, επίβλεψη-παρακολούθηση.

 

 

 

 

 

 

 

 

Δρ Πιπίνα Δ. Έλλη

Συγγραφέας - Ποιήτρια

Από τον Τόμο Γ' "Μελέτες Και απόψεις - Εκπρόσωποι της Λογοτεχνίας στην Ελλάδα"

Σύδνεϋ 1997

 

 

 

26.  “elan vital”, Henri Bergson, The Two Sources of Morality and Religion, N. York, 1935
 

27. Γιάννης Ρίτσος, Φιλοκτήτης,  ο. π., σ. 260.
 

28. Η χρυσή μάσκα θανάτου των  Μυκηνών για την οποία ο Schlieman, πιστεύει ότι ανήκει στον ηγεμόνα της πολιτείας Αγαμέμνονα, και είναι του 16ου π. Χ. αι., Ekdotike Athenon S.A., The Greek Museums,  Edition 1975, p. 55.
 

29.Γ. Ρίτσος, Χρυσόθεμις, ο. π., σ. 19.

30. Γ. Ρίτσος, Ελένη, ο.π., σ.18.

31. Γ. Ρίτσος, Η Επιστροφή της Ιφιγένειας, ο. π., σ. 21.

32. Γ. Ρίτσος, Αίας,  ο. π., σ. 240.
 

33. Γ. Ρίτσος, Ελένη, ο. π., σσ. 22-23.
 

34. Γ. Ρίτσος, Χρυσόθεμις, ο. π., σ. 12.
 

35. Αυτόθι, σσ. 13, 14.

36. Γ. Ρίτσος, Ελένη, ο. π., σ. 23.
 

37. Γ. Ρίτσος, Χρυσόθεμις, ο. π., σ. 12.


38. Γιάννης Ρίτσος, Αίας,  ο. π., σ. 239.

Διαβάστηκε 282 φορές
Βαθμολογήστε αυτό το άρθρο
(0 ψήφοι)

Πολιτιστικο Σωματειο «οι κορυφαιοι»

Ποιοι Ειμαστε

Το mcnews.gr είναι ένα site, που φιλοδοξεί να δώσει στους αναγνώστες του αντικειμενική και ανεξάρτητη ενημέρωση, χωρίς υπερβολές, παραποιήσεις και σκοπιμότητες...

Διαβάστε περισσότερα