Όταν οι μικρές σκηνές μεγαλουργούν………

Στη σκηνή του θεάτρου « Πρόβα» παρουσιάζεται το έργο της
Γαλλίδας συγγραφέως και σκηνοθέτιδος Μαργκερίτ Ντυράς :
« Οι Εραστές της Βιόρν» σε μετάφραση και σκηνοθεσία
Σωτήρη Τσόγκα.

Το έργο της Ντυράς, βασίζεται σε αληθινό γεγονός που
συνέβη στη Γαλλία το 1949, στην πραγματική ιστορία της
Amelie Rabilloux, η οποία δολοφόνησε το σύζυγό της σ’ ένα
προάστιο του Παρισιού, τον διαμέλισε και πέταξε τα κομμάτια
του πάνω από μια γέφυρα στα εμπορικά τρένα που περνούσαν
από κάτω.

Μ’ αυτόν τον τρόπο τα μέλη διασκορπίστηκαν σε διάφορα
μέρη της Γαλλίας, τα οποία φυσικά και ανακαλύφθηκαν
σταδιακά.

Η Amellie Rabilloux ομολόγησε την εγκληματική πράξη στην
οποία προέβη, όπως φυσικά ήταν αναμενόμενο, το γεγονός
αυτό συγκλόνισε ολόκληρη την κοινωνία της Γαλλίας καθώς
και την Μαργκερίτ Ντυράς κατά την ανάγνωση της είδησης
στην εφημερίδα Le Monde κι έτσι θέλησε να προσεγγίσει και
φυσικά να αναλύσει επιμελώς την ιδιότυπη και συνάμα ευφυή
προσωπικότητα της δολοφόνου.

Σαφώς η Μαργκερίτ Ντυράς, η συγγραφέας, άλλαξε εντελώς
τα πρόσωπα για να εξυπηρετήσει τους δικούς της σκοπούς,

κρατώντας ακέραιη τη μεθοδολογία του φόνου που υιοθέτησε
η αληθινή δολοφόνος.

Η Μαργκερίτ Ντυράς αλλάζει το θύμα, από το σύζυγο που
ήταν στην αληθινή ιστορία εγκλήματος, σε μια κωφάλαλη
εξαδέλφη τη Μαρί- Τερέζ η οποία δεν έχει κάνει απολύτως
τίποτα στην Κλαίρη καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής της που να
την έβλαψε.

Η συγγραφέας κάνοντας αυτή τη σημαντική αλλαγή, ήθελε να
ξεφύγει από την πεπατημένη οδό ενός συζυγικού εγκλήματος
που έχει για κίνητρο την άθλια συζυγική σχέση ή την
προδοσία, ή την εκδίκηση, τη ζήλια και να μεταβεί σ’ ένα
έγκλημα παράλογο.

Δολοφονεί την κωφάλαλη εξαδέλφη της για κανένα προφανή
λόγο, δεν έχει κάτι που θα μπορούσε να της προσάψει, η
πράξη αυτή έγκειται καθαρά σ’ ένα βαθύτερο υπαρξιακό
υπόβαθρο.

Ο σύζυγος Πιερ Λαν είναι ζωντανός, ανακρίνεται κι αυτός
παράλληλα με τη σύζυγό του Κλαίρη Λαν, κατασκευάζοντας
κατ’ αυτόν τον τρόπο, ένα φρικτό, αποτρόπαιο τοπίο
αποξένωσης ανάμεσα στο ζευγάρι, δυο άνθρωποι που ζουν
μαζί τόσα χρόνια κι όμως δεν μπόρεσαν επί της ουσίας ποτέ να
γνωριστούν.

Ο πρωτότυπος τίτλος του έργου είναι: «L’ Amante Anglaise »
και ο ελληνικός : « Οι Εραστές της Βιόρν » και οι δύο τίτλοι
είναι βαθιά ειρωνικοί, τόσο ευφυές τέχνασμα εκ μέρους της
συγγραφέως για να κατορθώσει να αποδομήσει με
χειρουργική ακρίβεια την όποια έννοια ρομαντισμού.
Η Μαργκερίτ Ντυράς παίζει με τις λέξεις, ο τίτλος « L’ Amante
Anglaise», ακούγεται ίδιος με το « La menthe anglaise »

δηλαδή η αγγλική μέντα, που είναι και το φυτό που μανιωδώς
αγαπά και φυτεύει στον κήπο της με πάθος η Κλαίρη.

Η μέντα ή κατά το αρχαιοπρεπές Μίνθη υπήρξε Νύμφη, κόρη
του Κωκυτού ( ποταμού στον Κάτω Κόσμο) και ερωμένη του
Άδη Θεού του Κάτω Κόσμου, όπου όταν η Περσεφόνη σύζυγος
του Άδη έμαθε την παράνομη σχέση τους, τη διέλυσε τη Μίνθη
ποδοπατώντας τη κι έτσι εκ της τέφρας της ξαναγεννήθηκε σ’
αυτό το μυρωδικό φυτό.

Επίσης ο τίτλος ακουστικά προσομοιάζει με τη φράση
« L’ amante en glaise» που σημαίνει « Η ερωμένη από χώμα»
κάνοντας την αναγωγή με το θύμα που διαμελίστηκε.
Ο τίτλος λοιπόν « Οι εραστές της Βιόρν» δεν αποτελεί τίποτα
άλλο από μια ψευδαίσθηση ενός ψυχολογικού ερωτικού
θρίλερ, διότι στην προκειμένη περίπτωση, μόνο εραστές δεν
υπάρχουν, το ερωτικό πάθος είναι ανύπαρκτο, η Κλαίρη και ο
Πιερ δεν έχουν καμία επικοινωνία, δεν γνωρίζονται μεταξύ
τους, ο Πιερ δεν είχε ιδέα για την ψυχολογική κατάσταση
αδιεξόδου στην οποία είχε περιέλθει η σύζυγός του.
Ο μοναδικός « Εραστής» που προκύπτει μέσα από μια
αποτρόπαια εγκληματική πράξη, είναι ο Θάνατος που
εμφανίζεται θριαμβευτής και αυτός είναι ο αληθινός εραστής
της εγκλωβισμένης Κλαίρης στο τέναγος της ζωής της.
Ο Σωτήρης Τσόγκας, είχε τετραπλό ρόλο να επιτελέσει
σ’ αυτή την παράσταση καθώς έκανε, τη μετάφραση, τη
σκηνοθεσία, τους φωτισμούς, ενώ παράλληλα υποδυόταν τον
ανακριτή Ζεράρ Ντιμπουά.

Με γνώμονα την εξαιρετική του μετάφραση, κατόρθωσε η
σκηνοθετική του προσέγγιση να είναι άκρως αποκαλυπτική ως
προς τη σημειολογία του έργου.

« Οι Εραστές της Βιόρν» αποτελούν ένα εξαιρετικό δείγμα του
« Nouveau Roman » του γαλλικού « Νέου μυθιστορήματος» το
οποίο ανατρέπει τη δομή μιας καθαρά αστυνομικής πλοκής,
όπως είναι για παράδειγμα τα έργα της Αγκάθα Κρίστι που
εστιάζουν στην εξιχνίαση ενός εγκλήματος και επικεντρώνει το
ενδιαφέρον του στη μεταφυσική διάσταση της ανθρώπινης
ύπαρξης καθώς και του χάσματος της ανθρώπινης
επικοινωνίας.

Η σκηνοθετική ματιά του Σωτήρη Τσόγκα, εμβαθύνει και
ξεδιπλώνει και τις πιο μύχιες πτυχές των συμβόλων του
κειμένου.

Ο διαμελισμός του σώματος της Μαρί – Τερέζ από την Κλαίρη
δεν είναι τίποτε άλλο από την ίδια κατακερματισμένη
προσωπικότητα της Κλαίρης, το κεφάλι που δεν βρέθηκε ποτέ,
αποτελεί το καίριο στοιχείο που λείπει όχι από την εξιχνίαση
του εγκλήματος, αλλά από το έναυσμα, το κίνητρο, το λόγο
που έγινε αυτή η βορβορώδης πράξη, το κεφάλι αποτελεί
μέρος της λογικής κι εδώ λογική δεν υπάρχει.

Ο ίδιος ο Σωτήρης Τσόγκας ενδύεται το ρόλο του ανακριτή
Ζεράρ Ντιμπουά, η προσωποποίηση της εξουσίας, της
ευταξίας των πραγμάτων, η επιβολή της λογικής μπροστά σε
μια χαώδη προσωπικότητα, μια εξαιρετική ερμηνεία τόσο
ακριβής στο χαρακτήρα ενός ανακριτή.

Ο σκηνοθέτης Σωτήρης Τσόγκας ξέρει πώς να εκμεταλλεύεται
τις σιωπές, να τις κάνει ομιλούσες, τις παύσεις, τους
ελλειπτικούς διαλόγους που κόβονται ακαριαία και με μια
ακραιφνή προσέγγιση να αναδεικνύει την αλήθεια.
Σχεδιάζει το ιδανικό μινιμαλιστικό περιβάλλον μιας άδειας
μαύρης σκηνής με μοναδικό στοιχείο ένα μαύρο τραπέζι με
δυο καρέκλες, αυτή η απογύμνωση μαζί με τους εξαιρετικούς
σκληρούς φωτισμούς οι οποίοι ωσάν άλλοι ανακριτές

δημιουργούν το δωμάτιο εγκλεισμού ή και την ψυχαναλυτική
καρέκλα ως το απόλυτο σκηνικό υπόβαθρο με μια δυναμική
ανάδειξης όχι του εγκλήματος που έτσι κι αλλιώς αυτό από την
αρχή είναι δεδομένο, αλλά της εξιχνίασης του μυαλού της
Κλαίρης.

Κλαίρη Λαν κατά κόσμο Μαίρη Ραζή, μια ερμηνεία
συγκλονιστική.
Η Μαίρη Ραζή ενσαρκώνει το ρόλο της δολοφόνου, της
Κλαίρης με μαεστρία μοναδική.
Αναδεικνύει κάθε στοιχείο της ζωής και της προσωπικότητάς
της.

Η Κλαίρη έχει διαμορφώσει εσωτερικά έναν δικό της κόσμο,
μακριά από την πραγματικότητα της κοινωνίας, την οποία
αρνείται πεισματικά να αποδεχτεί.

Το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει ως έγκλειστη όπως εκείνη
βιώνει, την πνίγει, αισθάνεται πως μέρα με τη μέρα, ώρα με
την ώρα βουλιάζει σε μια βαλτώδη κατάσταση, απ’ την οποία
θέλει να αποδράσει και βρίσκει τη λύση.

Η Μαίρη Ραζή τόσο άρτια κινησιολογικά και με πλήρη χρήση
των εκφραστικών της μέσων επί σκηνής οικοδομεί ένα ρόλο,
μια προσωπικότητα ξεχωριστή.

Η Κλαίρη σκοτώνει όχι από μίσος, ζήλεια ή συμφέρον, αλλά
από μια βαθύτερη ανάγκη να υπάρξει με το δικό της τρόπο, με
τους δικούς της κανόνες σ’ αυτή τη ζωή, μιλά πολύ κάποιες
φορές σχεδόν ακατάπαυστα, πόσο βαθιά μοναχική είναι η ζωή
της χωρίς ίχνος επικοινωνίας ούτε με το σύζυγό της, ούτε με
κανέναν.

Η Μαρί – Τερέζ για την Κλαίρη δεν ήταν η κωφάλαλη
εξαδέλφη της, ήταν η ανυπόφορη ρουτίνα, το στατικό, το
αδιανόητα βαλτώδες, η γυναίκα που καθαρίζει, μαγειρεύει,

που κινείται από συνήθεια κι είναι απόλυτα ευτυχισμένη μέσα
στην υποτέλεια της, αυτή η κωφάλαλη γυναίκα που ποτέ δεν
έχει προκαλέσει κανένα κακό, τώρα γίνεται η προσωπική
ευτυχία της ρουτίνα της, η αφόρητη δυστυχία της Κλαίρης που
δεν μπορεί άλλο να αντέξει.

Η ερμηνεία της Μαίρης Ραζή αποτελεί μάθημα υποκριτικής.
Στον μονόλογο της Κλαίρης είναι απλά συγκλονιστική,
ανατριχιαστική, αποκαλύπτει με απόλυτη ψυχραιμία πως
οδηγήθηκε σ’ αυτή τη αποτρόπαιη πράξη, παρατηρούσε
καθημερινά στον κήπο τη Μαρί – Τερέζ πως έκανε τα ίδια
ακριβώς πράγματα, αυτό έπρεπε να σταματήσει πια, το
βλέμμα της κοιτάζει το κενό σαν να τα βλέπει ξανά μπροστά
της όλα αυτά, τον κήπο, τη Μαρί- Τερέζ, παγωμένη, ψύχραιμη,
αναλυτική με υψηλή διαύγεια, με ανακούφιση στο βλέμμα και
ταυτόχρονα με μια εσωτερική ενάργεια, που υπαγορεύει το
σκοτεινό, δαιδαλώδες και ανεξερεύνητο εσωτερικό της κόσμο.
Στον ρόλο του συζύγου Πιερ Λαν ο Δημήτρης Παπανικολάου
με μια ερμηνεία έξοχη!

Ο Δημήτρης Παπανικολάου τόσο ερμηνευτικά όσο και
κινησιολογικά υπήρξε απόλυτα άρτιος και ακριβής,
απολαυστικός στο ρόλο του συζύγου, ενός απαθούς,
συμβατικού συζύγου που αποτελεί κύριο εκπρόσωπο της
αστικής αποξένωσης, της ζωής χωρίς εναλλαγές, χωρίς
ενδιαφέρον, της συνήθειας, μιας συνήθειας που καταντά
βασάλτης της καθημερινότητας.

Ο Δημήτρης Παπανικολάου κατορθώνει με χειρουργική
ακρίβεια να αναδείξει μέσα από την ερμηνεία του, την
κενότητα των ανθρωπίνων σχέσεων, την αποστέωση, την
αποτιτάνωση κάθε επικοινωνίας και συναισθήματος, ήρεμος
με αρκετή στατικότητα μεγεθύνει έτι περισσότερο το μοναχικό
περίβλημα στο οποίο εγκλωβίζονται οι άνθρωποι.

Το σκηνογραφικό και ενδυματολογικό μέρος της παράστασης
που εναρμονίζονται πλήρως με την κατάσταση των προσώπων
υπογράφει ο Μιχάλης Σδούγκος.

Ο Μιχάλης Σδούγκος κατορθώνει να φωτίσει τη σκοτεινή
πλευρά ενός ανακριτικού γραφείου, την έγκλειστη σιωπή της
Κλαίρης μέσα από ένα περιχαρακωμένο συντηρητικό γκρι
ταγιέρ που μαρτυρά ενδυμασία φυλακισμένης, αλλά και σε
ίδιους τόνους και φόρμες θα κινηθεί ενδυματολογικά και ο
σύζυγος σ’ ένα γκρι αυστηρό κοστούμι που έρχεται σε
αντίθεση με την εσωτερική χαλαρότητα που εκπέμπει ο ρόλος,
ενώ ο ανακριτής θα είναι σε διαφορετικό ύφος καθώς ένα
χαλαρό και αυστηρό μαζί τζάκετ θα τονίσει την αυστηρότητα
της ιδιότητάς του.

Ξεχωριστή μνεία θα ήθελα να κάνω στον Νίκο Χαριζάνο που
ολοκλήρωσε με τη μουσική του το αισθητικό αποτέλεσμα της
παράστασης σε πλήρη ταύτιση του σκηνικού χώρου, ήχοι
απόκοσμοι, ηλεκτρικοί που έκαναν την ατμόσφαιρα άλλες
φορές πιο σκοτεινή, μυστηριακή, άλλες φορές πιο παγερή,
έρημη και δηλητηριώδης κι άλλες φορές σκληρή και
αποτροπιαστική σαν το έγκλημα της αποξένωσης, αλλά και το
υπαρκτό έγκλημα.

Εν κατακλείδι η Μαργκερίτ Ντυράς μεταχειρίζεται ευφυώς
την ψύχωση της Κλαίρης αλληγορικά, δεν οδηγεί τους θεατές
να δουν, να εμβαθύνουν στην ίδια την ψύχωση και στα
επίπεδα αυτής, αλλά στην ψυχή της μοναχικής, που βρίσκεται
σε απόγνωση Κλαίρης μιας γυναίκας που θέλει να ζήσει και να
γευτεί πράγματα, να ερωτευτεί, που επιθυμεί, λαχταρά,
ονειρεύεται, που θέλει να αναπνέει ελεύθερα, αυτή η γυναίκα
που κινείται επί ξηρού ακμής καταδικάστηκε στο έρεβος και
στην άβυσσο της ψύχωσης.

Ανάμεσα σε ένα πραγματικό fait divers και τη μοντέρνα
λογοτεχνία της Μαργκερίτ Ντυράς, ο σκηνοθέτης Σωτήρης
Τσόγκας αποδεικνύει πως το θέατρο μπορεί να εξυψώσει ένα
σύγχρονο κείμενο βασισμένο σε ένα φρικιαστικό αληθινό
έγκλημα σε λόγο υπαρξιακά ποιητικό και βαθύτερα
ψυχαναλυτικό με κοινωνικές προεκτάσεις, δημιουργώντας μια
παράσταση που βρίθει σημειολογικών προσεγγίσεων.

Ολοκληρώνοντας θα ήθελα να κλείσω με τα συγκλονιστικά
λόγια της Μαργκερίτ Ντυράς δια στόματος Κλαίρης Λαν:
« Νομίζω ότι είναι τρομερό να γνωρίζει κανείς πως είναι τόσο
έξυπνος και πως όλο αυτό το μυαλό κάποια στιγμή θα κυλήσει
στο θάνατο».

Μαριλιάνα Ρηγοπούλου
Εκπαιδευτικός, Σοπράνο, Κριτικός θεάτρου.